بسم الله الرحمن الرحیم
تبیین مبانی و کلیات برنامه ی سه ساله مدرسه سطح عالی
مقدمه
در پاسخ به مطالبات مکرر رهبر شهید قدس سره، برای تامین اهداف و رسالتهای موسسه عالی فقه و علوم اسلامی، برنامۀ آموزشی نوینی برای مقطع سطح عالی، با هدف تربیت طلاب توانمند جهت تحصیل در خارج فقه عمومی و تخصصی و در نهایت کسب صلاحیت پاسخگویی فقهی در مسائل نوپدید اجتماعی تدوین و تلاش شده است تا این دوره آموزشی کارآمدتر، کوتاهتر و با کیفیت بالاتر برنامهریزی گردد.
این برنامه علاوه بر پایبندی به اصول نظام آموزشی حوزه، مبتنی بر مجموعهای از مبانی برگرفته از فرمایشات بزرگانی چون بنیانگذار انقلاب اسلامی، حضرت امام خمینی (قدس سره) و رهبر شهید انقلاب حضرت آیت الله خامنهای (قدس سره) و برخی مراجع عالیقدر دربارۀ بایستههای حوزه و ضرورت تنظیم برنامه هدفمند برای حوزه علمیه میباشد.
برنامه با استفاده از تجربیات مراکز دیگر و با مشارکت جمعی از اساتید برجسته حوزه علمیه کارشناسی و تدوین شد و با اصلاحاتی به تایید هیأت امنای محترم موسسه رسید. یادآور میشود دبیر محترم شورای عالی و مدیر محترم حوزه و برخی بزرگان حوزه علمیه عضو هیات امنای موسسه هستند.
مبانی متخذ از دیدگاه عالمانه رهبر شهید انقلاب ره
1. ضرورت تحول جامع در برنامهریزی برای طلاب
- «تحول اجتنابناپذير است... اگر حوزه بخواهد از تحول بگريزد، منزوى خواهد شد... در شيوهى آموزش، در شيوهى پژوهش، در شيوهى پذيرش، در كتاب درسى؛ همهى اينها تحول ميخواهد. نگوئيد ده سال پيش، پانزده سال پيش لازم بود، اين برنامه را نوشتيم. خيلى خوب، آن برنامه مال ده سال پيش بود، ببينيد شكل تكميل يافتهى اين برنامه چيست؟» (بيانات امام شهید فدس سره در ديدار جمعى از اساتيد و فضلای حوزههاى علميه، 8/9/1386)
2. لزوم تحول در کتب و سرفصلهای آموزشی متناسب با اهداف
- « باید كتابهاى درسى تغییر كند.بناى بر تغییر هم باید بر صرفهجویى در وقت طلبه باشد...» (بیانات امام شهید فدس سره در دیدار جمعى از نخبگان حوزوی، 13/9/1374)
- « طلبه ناگزیر است کتاب قطور و محقّقانهی یک عالِم بزرگ را به عنوان کتاب درسی بیاموزد. این کتاب در واقع مربوط به هنگام ورود او به مرحلهی تحقیق اجتهادی است و سپردن آن به او پیش از این مرحله، تنها اثرش، طولانی کردن زمان متنخوانی است. کتاب درسی باید حاوی مطلب و زبان مناسب طلبه برای دوران محدود پیش از ورود به مرحلهی تحقیق باشد. تلاش موفّق یا ناموفّق بزرگانی همچون آخوند خراسانی، حاج شیخ عبدالکریم حائری و حاج سیّدصدرالدّین صدر برای جایگزین کردن کتابهایی چون قوانین و رسائل و فصول، با کفایه و دررالفوائد و خلاصةالفصول، با نگاه به همین ضرورتِ مهم بوده است. با اینکه آنها در زمانی زندگی میکردند که طلبه با انبوه واردات ذهنی و تکالیف عملی مانند امروز روبهرو نبود...» (بیانیه حوزه پیشرو و سرآمد از امام شهید فدس سره ، 17/2/1404)
- « بعضى از مباحث مخصوصاً در اصول، و در فقه وجود دارد كه واقعاً مورد احتیاج نیست؛ ولى در اصول و فقه، این مباحث را مىخوانند... چه لزومى دارد ما این همه در مباحثِ غیر لازمِ اصول، معطّل شویم؟ در این زمینه، مرحوم شهید صدر (رضوان اللَّه علیه) كار خوبى كردهاند. آن كارى كه ایشان در باب اصول كردند و آن پیشنهادى كه در زمینهى درس و تعلیم اصول دادند، پیشنهاد خوبى است. (بیانات امام شهید فدس سره در دیدار جمعى از نخبگان حوزوی، 13/9/1374)
- « بايستى كارى كرد كه همّ طلبه، فهميدن مطلب باشد، نه فهميدن عبارت. هيچ هنرى نيست در اينكه ما عبارت را جورى مغلق بگيريم، يا اگر تعمداً هم مغلق نگيريم، بى مبالاتى كنيم كه عبارت بشود مغلق، تا طلبه مبالغى وقتش صرف اين كار بشود...» (بيانات امام شهید فدس سره العالي در ديدار جمعى از اساتيد و فضلای حوزههاى علميه، 8/9/1386)
3. لزوم کاهش سنوات دوره مقدمات و سطح
- «اين دورهي سطح و مقدمات، در طول پنج سال، يا شش سال تمام شده؛ بعد طلبه، به وادي تحقيق ـ يعني درس خارج ـ بيفتد». (بیانات امام شهید فدس سره در دیدار طلاب حوزه علمیه مشهد، 22/4/1376)
- «یکی از این نکتهها، طولانی بودن دورهی تحصیل است. دورهی متنخوانی طلبه به شیوهای سؤالبرانگیز میگذرد؛ طلبه ناگزیر است کتاب قطور و محقّقانهی یک عالِم بزرگ را به عنوان کتاب درسی بیاموزد. این کتاب در واقع مربوط به هنگام ورود او به مرحلهی تحقیق اجتهادی است و سپردن آن به او پیش از این مرحله، تنها اثرش، طولانی کردن زمان متنخوانی است....» (بیانیه حوزه پیشرو و سرآمد از امام شهید فدس سره ، 17/2/1404)
- « برنامهيي درست كنيد كه طلبه در ظرف دوازده سال مجتهد بشود، در ظرف پانزده سال مجتهد بشود، در ظرف ده، پانزده سال فارغ التحصيل واقعي بشود. بعد بگوييم آقا، تحصيلات شما تمام شد، حالا وارد ميدان كار بشويد ـ كار يا تحقيق ـ هر كدام راهي و رشتهيي دارد. بايد به اينجا برسيم». (بیانات امام شهید فدس سره در دیدار طلاب حوزه علمیه مشهد، 22/4/1376)
4. لزوم تغییر فرایند آموزشی از حفظ محوری به فکر محوری
- «اساس كار طلبگى، فكر كردن و دقت كردن و مطالعه كردن است، نه حفظ كردن. حفظمحورى، همان چيزى است كه امروز بلاى تعليم و تربيت جديد ماست...» (بيانات امام شهید فدس سره در ديدار فضلا و اساتيد حوزه علميه قم، 29/7/1389)
5. جامعیت فقیه برای پاسخگویی به نیازها فردی و اجتماعی
- «الزام مهم برای دست یافتن به این خصوصیّات[پاسخگویی به نیازهای فردی و اجتماعی و...]، اوّلاً آشنایی فقیه با همهی ابعاد و معارف دینی در همهی زمینهها، و ثانیاً آشنایی مناسب با یافتههای امروز بشر در عرصهی علوم انسانی و دانشهای مرتبط با زندگی انسان است.» (بیانیه حوزه پیشرو و سرآمد از امام شهید فدس سره ، 17/2/1404)
6. ضرورت افزایش روزهای درسی حوزه و کاهش تعطیلات
- « متأسفانه تعطیلی درسها در حوزههای علمیه بیش از اندازهای است که به آن احتیاج هست؛ ای کاش مسؤولان حوزههای علمیه و مدرّسان درسهای بزرگ و عمده، متفقاً و مشترکاً، فکری برای کم کردن تعطیلات بکنند؛ تا در سال تحصیلی، طلاب و علاقمندان به تحصیل، این فرصت را پیدا کنند که از وقت خودشان، حداکثر استفاده را بنمایند». (بیانات امام شهید فدس سره در آغاز درس خارج، 19/6/1380)
اهداف و دستاورد های علمی دوره:
-
کسب توانمندیهای علمی برای ورود موفق به مرحله تحقیق فقهی و اصولی(درس خارج)
-
تقویت روحیه و توانایی ژرفاندیشی، حل مساله و نوآوری علمی
-
جامعیت نسبی از طریق آشنایی با شاخههای متنوع علوم اسلامی
-
آشنایی با مبانی علوم انسانی و مباحث اجتماعی روز
-
آشنایی با مهارتهای پژوهشی و توانمندی نسبی در بکارگیری این مهارتها
سیاستهای حاکم بر دوره:
1- اهتمام جدی به کیفیت علمی
2- پایبندی به سنتهای اصیل آموزشی حوزه (مراحل پیش مطالعه، حضور فعال در درس استاد، مطالعه، مباحثه و نگارش)، همزمان با بهرهگیری از تجارب موفق جدید در روشهای آموزشی:
یعنی با استفاده از سنتهای حوزوی و تجارب موفق روزآمد به گونهای برنامه ریزی میگردد که نشاط علمی، قدرت تعمیق، تحلیل و خلاقیت طلاب با مشارکت و نقشآفرینی بیشتر آنها در فرایند تحصیل، افزایش یابد. بهرهگیری از اساتید مشاور که تعامل وسیعتری با طلاب برای اجرای اهداف و برنامههای درسی دارند، در این زمینه راهگشاست.
3- مبتنی بودن انتخاب سرفصلها، کتب و اساتید هر درس بر اهداف تعیین شده
4- کاهش سنوات تحصیلی
با افزایش روزهای درسی، بهرهگیری از اساتید مسلط و مجرب، اصلاح و هدفمند سازی کتب و سرفصلهای آموزشی، بهرهگیری از روشهای اصیل حوزوی و تجارب جدید،گزینش استعدادهای برتر و...، سنوات تحصیل دوره سطح عالی به 3 سال کاهش یافتهاست.
5- پرهیز از تکثر در ارائه دروس همعرض
در ارائه دروس از تکثر در عناوین درسی همعرض و همزمان خودداری میشود تا زمینه تمرکز و تعمیق و تفکر بیشتری برای طلاب فراهم آمده و کیفیت آموزش افزایش یابد.
6- افزایش روزهای درسی
برای هر سال تحصیلی، 210 روز درسی، برای هر نیمسال 90 روز درسی(حداقل 16 هفته) و برای برنامه تابستانه 30 روز درسی ( 5 هفته) در نظر گرفته میشود.
7- پذیرش طلاب دارای استعداد و فعلیت خوب و آماده برای اشتغال علمی متمرکز
8- توجه مناسب به نیازهای شخصی، فرهنگی و تربیتی طلاب در برنامهریزی و اجرای دوره، در کنار اهتمام به امر آموزش.
9- تمهید نظام مناسب ارزشیابی و رصد در طول دوره
مزایای مهم علمی برنامه سه ساله و جدید:
1.افزایش کارآمدی و کیفیت در یادگیری و فهم جامع و دقیق دانش فقه
در برنامه فقه سطح عالی، با تمرکز بر اهداف جامع آموزشی این مقطع، بر کیفیت بیش از کمیت تمرکز شده از این رو، ضمن آموزش فقه معاملات، آموزش فقه عبادات و مباحثی از فقه معاصر نیز در نظر گرفته شدهاست. در این راستا، ابتدا بخشهای معتنابهی از کتاب ارزشمند مکاسب که از جهت محتوایی اهمیت بالاتر و از عمق استنباطی بیشتری برخوردار است، تدریس میشود و در ادامه، فقه عبادات براساس یکی از شروح تفصیلی به روز و مناسب عروه آموزش داده میشود. همچنین مباحثی از فقه حکومت با محوریت کتاب ولایه الامر تدریس می شود. در سال پایانی فقه عبادات با محوریت مکاسب به صورت تحقیقی و مشارکتی ناظر به برخی منابع مناسب دیگر آموزش داده میشود تا طلاب با منابع پژوهشی مهم فقه آشنا و برای ورود به مقطع خارج آمادگی بیشتری داشته باشند.
در طول دوره کلاسهای هفتگی مشاوره با مشارکت علمی طلاب برگزار میشود و بر غنا و تعمیق مباحث و بررسی برخی تطبیقات روز آن تمرکز مییابد.
2.افزایش کارآمدی و کیفیت در آموزش دانش اصول
در سطح عالی یک دوره کامل و منسجم علم اصول از بهترین کتاب موجود از جهت ویژگیهای آموزشی برای این مقطع(حلقه ثالثه) طی دو سال تدریس میشود (در ادامه امتیازات مهم این کتاب ذکر خواهد شد). علاوه بر حلقه ثالثه دو کتاب دیگر نیز در برنامه گنجانده شده است:
یک. بخشهای مهم و کاربردی از کتاب کفایه برای شناخت ادبیات مرحوم آخوند و مبانی مهم ایشان و در سال پایانی بخشهایی از مباحث علم اصول با محوریت کفایه به صورت تحقیقی و مشارکتی و ناظر به برخی منابع مناسب دیگر بویژه کتاب رسائل خوانده میشود تا طلاب با منابع پژوهشی اصولی مهم آشنا و برای ورود به مقطع خارج آمادگی بیشتری داشته باشند و در عین حال از تکرار غیر لازم در محتوای آموزش اصول کاسته شود.
دو. الفائق؛ در این دوره مباحث بخش دوم الفائق نیز تدریس می شود یادآور می شود این مباحث در کتب رایج وجود ندارد و برای استنباط مسائل نوپدید و فقه نظامات اجتماعی مورد نیاز است.
همچنین از سال نخست، کلاسهای هفتگی مشاوره اصول با هدف تعمیق و پیگیری مباحث از دیگر منابع مهم با مشارکت علمی طلاب اجرا خواهد شد.
3.کاهش یک سال از دوره تحصیلی سطح عالی
این کاهش در ضمن توجه به ارتقای کیفیت و کارآمدی با تدابیر متنوع محقق شده و گام مهمی در راستای تحقق مطالبات دیرین امام شهید قدس الله نفسه الزکیه است.
4.روزآمدی، جامعیت نسبی و زمینه سازی برای ورود به عرصه فقه های تخصصی
این مهم، از طرقی چون آموزش شاخههای متنوع علوم اسلامی، مبانی تفکر اسلامی و علوم انسانی غربی و اهتمام به مهارتآموزی و تکالیف پژوهشی متناسب با مقطع سطح عالی در این برنامه تدبیر شدهاست.
* امتیازات کتاب حلقه ثالثه به عنوان یک دوره کامل و منسجم دانش اصول برای این مقطع:
-
شهید سید محمدباقر صدر رحمت الله علیه عالم برجسته ی فقهی و اصولی عصر حاضر، این کتاب را به قصد «کتاب آموزشی» برای مقطع سطح تألیف نموده است. مباحث علمی ایشان هماکنون از منابع اصلی دروس خارج تراز حوزه است و در عین حال از پیشگامان فقه نظامات اجتماعی است.
-
مراعات نظمی منطقی و آموزشی و متناسب با فرآیند اجتهاد در مباحث علم اصول.
این نکته تاثیر بسزایی در عدم آشفتگی ذهنی طلاب و ارتباط گیری مناسب ایشان با دانش اصول و شکلگیری ذهنیت منظم و جامع اصولی و بکارگیری علم اصول در مسائل فقهی دارد.
-
مراعات سیر تدریجی در تعمیق مباحث میان حلقات سه گانه و نیز از آغاز تا انتهای هر حلقه
-
طرح مستقل و بروزرسانی شده از برخی عناوین اصولی مهم که در کتب رایج اصولی مستقلا بحث نشده بود مانند ماهیت، انواع قیود و تحلیل آثار متفاوت آن، مراتب حکم و ادله و انواع و ترتیب دلالات، سیره ها، مبانی و اقسام جمع عرفی، ورود، حکومت و... .
-
حذف مطالب و توضیحات زائد یا حاشیه ای و کم اهمیت برای این سطح و عدم تکرار بی مورد مطالب.
-
عدم اغلاق عبارت و عبارت پردازی مناسب
-
ارائه مصطلحات به روز و مهمترین مبانی و نظریات اصولی رایج در دروس خارج با پرداختن مناسب به آراء اعاظم علم اصول چون شیخ انصاری، آخوند خراسانی، محقق نائینی، محقق عراقی، محقق اصفهانی و سید خویی. این امر تاثیر بسیار مهمی در آماده سازی طلاب برای شرکت موفق در خارج اصول دارد.
-
توجه ویژه به برخی مباحث مهم مورد نیاز در فقه معاصر مثل بحث سیره عقلا و متشرعه، تناسب حکم و موضوع، ظهور حال و...
لذا محوریت این کتاب نقش ویژه ای در افزایش کیفیت آموزش علم اصول، و ارتقای انگیزه علمی طلاب و نیز صرفه جویی زمانی برای ایشان دارد.
برنامه درسی:
جدول سالیانه دروس اصلی
برنامه دروس تکمیلی:
این عناوین درسی شامل دروس تکمیلی مرکز مدیریت و دروس تکمیلی ویژه مدرسه است که بخش قابل توجهی از آن در روزهای پنجشبه یا دوره تابستانی ارائه میشود. ساعات تقریبی ارائه هر عنوان درسی در جدول ذیل ارائه شده است:
